Ο νόμος 5321/2026 ζητά από κάθε φορέα του δημοσίου να δηλώνει στο Μητρώο της Ειδικής Γραμματείας Τεχνητής Νοημοσύνης και Διακυβέρνησης Δεδομένων τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) που χρησιμοποιεί.
Για νέο σύστημα, η δήλωση γίνεται πριν αρχίσει να λειτουργεί. Για σύστημα που ο Δήμος χρησιμοποιούσε ήδη πριν από τον νόμο, το αργότερο έως τις 31 Δεκεμβρίου 2026.
Ο νόμος ζητά τουλάχιστον έντεκα στοιχεία για κάθε σύστημα, αλλά δεν δίνει υπόδειγμα, και η Ειδική Γραμματεία δεν έχει δημοσιεύσει ακόμη οδηγίες. Τα παρακάτω είναι ένα πρακτικό σχέδιο για τον υπάλληλο που θα συντάξει τη δήλωση.
- Πρώτα η απογραφή
Πριν από οποιαδήποτε δήλωση, χρειάζεστε μια λίστα με όσα συστήματα ΤΝ χρησιμοποιεί ο δήμος. Σύστημα ΤΝ, κατά τον ευρωπαϊκό Κανονισμό, είναι ένα σύστημα που λειτουργεί με κάποιο βαθμό αυτονομίας και, από τα δεδομένα που λαμβάνει, συμπεραίνει πώς να παράγει προβλέψεις, περιεχόμενο, συστάσεις ή αποφάσεις. Στην πράξη: ένα chatbot στον ιστότοπο, ένα εργαλείο που ταξινομεί εισερχόμενα έγγραφα ή αιτήσεις, ένα σύστημα που επισημαίνει φακέλους για έλεγχο, ένα εργαλείο που γράφει προσχέδια απαντήσεων.
Ρωτήστε κάθε διεύθυνση, και ρωτήστε τους προμηθευτές σας: συχνά η ΤΝ είναι μια λειτουργία μέσα σε λογισμικό που ο δήμος ήδη έχει.
Ένα σημείο ο νόμος δεν το ξεκαθαρίζει: αν μετρά ως χρήση συστήματος ΤΝ από τον δήμο όταν υπάλληλοι χρησιμοποιούν ένα εργαλείο γενικής χρήσης, όπως ένα chatbot παραγωγικής ΤΝ, για την καθημερινή τους δουλειά. Αν συμβαίνει στον δήμο σας, ρωτήστε την Ειδική Γραμματεία ή τη νομική σας υπηρεσία και κρατήστε την απάντηση γραπτά.
- Ποιος κάνει τι
Τη δήλωση την υποβάλλει ο προϊστάμενος της υπηρεσίας πληροφορικής και ηλεκτρονικής διακυβέρνησης. Δεν μπορεί όμως να τη γράψει μόνος του. Χρειάζεται τρεις ανθρώπους:
- τον προϊστάμενο της υπηρεσίας που χρησιμοποιεί το σύστημα, που ξέρει πώς χρησιμοποιείται στην πράξη·
- τον προμηθευτή, που ξέρει τι κάνει το σύστημα και, κυρίως, τι δεν κάνει·
- τον Υπεύθυνο Προστασίας Δεδομένων (ΥΠΔ), για τα δεδομένα που χρησιμοποιεί και παράγει το σύστημα και για το αν χρειάζεται εκτίμηση αντικτύπου κατά τον Γενικό Κανονισμό για την Προστασία Δεδομένων.
Ορίστε από τώρα μια συνάντηση με τους τρεις για κάθε σύστημα.
- Τα τρία δύσκολα στοιχεία
Τα περισσότερα από τα έντεκα στοιχεία είναι απλά: όνομα, σκοπός, χρονοδιάγραμμα, δεδομένα, τεχνικά χαρακτηριστικά. Τρία θέλουν δουλειά, γιατί εκεί φαίνεται αν το σύστημα ελέγχεται στην πράξη ή μόνο στα χαρτιά.
Σε ποιες αποφάσεις συμμετέχει το σύστημα. Μη γράψετε «ο υπάλληλος ελέγχει το αποτέλεσμα». Φτιάξτε έναν απλό χάρτη της διαδικασίας: τι προτείνει το σύστημα, ποιος αποφασίζει και με ποια πληροφορία μπροστά του, πόσο εύκολο είναι να διαφωνήσει, και τι γίνεται αν δεν διαφωνήσει κανείς. Αν η έγκριση είναι ένα κλικ και η διαφωνία θέλει αιτιολόγηση τριών παραγράφων, την απόφαση την παίρνει στην πράξη το σύστημα.
Οι κίνδυνοι για ομάδες του πληθυσμού. Ο νόμος ονομάζει ρητά, ανάμεσα σε άλλες, τις ηλικιακές ομάδες και τα άτομα με αναπηρία ή χρόνιες παθήσεις. Για κάθε ομάδα, μία γραμμή: ποιος είναι ο κίνδυνος και τι κάνετε γι’ αυτόν. Ένα παράδειγμα που συχνά ξεχνιέται: ένα chatbot που δεν λειτουργεί με αναγνώστη οθόνης ή μόνο με πληκτρολόγιο αποκλείει ακριβώς τα άτομα με αναπηρία που ο νόμος ονομάζει.
Τα μέτρα για την ασφαλή λειτουργία. Εδώ οι περισσότερες δηλώσεις θα γράψουν μια λίστα: ανθρώπινος έλεγχος, καταγραφή, εκπαίδευση. Για κάθε μέτρο γράψτε τρία πράγματα: τι είναι, ποιος είναι υπεύθυνος, και πώς ξέρετε ότι λειτουργεί.
- Δοκιμάστε τον ανθρώπινο έλεγχο πριν τον δηλώσετε
Ο πιο άμεσος τρόπος να μάθετε αν ο έλεγχος λειτουργεί είναι να τον δοκιμάσετε. Μια μικρή ομάδα μπορεί να το κάνει σε μία εβδομάδα:
- Πάρτε 20–30 υποθέσεις που πέρασαν από το σύστημα, ανωνυμοποιημένες, ώστε να μη χρησιμοποιήσετε στη δοκιμή δεδομένα δημοτών.
- Σε 5–8 από αυτές, κάντε το αποτέλεσμα του συστήματος λάθος, με λάθη που θα μπορούσαν να συμβούν: λάθος ποσό, λάθος κατηγορία, λάθος ημερομηνία.
- Γράψτε πριν από τη δοκιμή πόσα λάθη πρέπει να εντοπιστούν.
- Δώστε τις υποθέσεις στους υπαλλήλους που ελέγχουν το σύστημα, στο κανονικό τους περιβάλλον, χωρίς να ξέρουν ποιες άλλαξαν.
- Μετρήστε πόσα λάθη εντοπίστηκαν, και καταγράψτε γιατί πέρασαν όσα πέρασαν.
Η δοκιμή μετρά τη διαδικασία, όχι τους υπαλλήλους, και αυτό το λέτε από την αρχή. Στη δήλωση, αντί για «υπάρχει ανθρώπινος έλεγχος», γράφετε «σε δοκιμή με 25 υποθέσεις εντοπίστηκαν 5 από τα 6 λάθη· αλλάξαμε την οθόνη ελέγχου ώστε…».
- Ένα πλάνο για τους τρεις μήνες
- Οκτώβριος: απογραφή των συστημάτων και ορισμός των ομάδων για κάθε σύστημα.
- Νοέμβριος: σύνταξη των δηλώσεων, με τον ΥΠΔ και τους προμηθευτές.
- Αρχές Δεκεμβρίου: δοκιμή του ανθρώπινου ελέγχου στα συστήματα που συμμετέχουν σε αποφάσεις, και υποβολή. Μην αφήσετε την υποβολή για την τελευταία εβδομάδα του χρόνου.
Η δήλωση του 2026 είναι η βάση για το 2027
Η δήλωση στο Μητρώο είναι ελληνική υποχρέωση και δεν αντικαθιστά τον ευρωπαϊκό Κανονισμό για την ΤΝ. Από τις 2 Δεκεμβρίου 2027, τα συστήματα υψηλού κινδύνου που χρησιμοποιούνται σε ευαίσθητους τομείς, όπως η κρίση για το αν κάποιος δικαιούται βασικές δημόσιες παροχές, έχουν πρόσθετες υποχρεώσεις, ανάμεσά τους την ανθρώπινη εποπτεία. Ένας δήμος που ξέρει σήμερα ποια συστήματα έχει, ποιος τα ελέγχει και αν ο έλεγχος λειτουργεί, θα έχει ήδη κάνει το μεγαλύτερο μέρος αυτής της δουλειάς.
Γράφει ο Ματθαίος Μάντζιος-Ο Matthaios Mantzios είναι ιδρυτής της UXellence, εταιρείας user experience (UX), και έχει γράψει δωρεάν οδηγό και υπόδειγμα για τη δήλωση στο Μητρώο: www.uxellence.gr/mitroo-tn-odigos
πηγή: myota
