Νέο τοπίο στα Νομικά Πρόσωπα των Δήμων και των Περιφερειών – Τί προβλέπει η εγκύκλιος του ΥΠΕΣ

Σε πλήρη αναδιάταξη περνά το θεσμικό πλαίσιο των νομικών προσώπων της Τοπικής Αυτοδιοίκησης μετά την εφαρμογή του νέου Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης (ν. 5314/2026). Με την εγκύκλιο 19, με Α.Π. 45724/17-8-2026, το Υπουργείο Εσωτερικών αποσαφηνίζει ποια νομικά πρόσωπα συνεχίζουν να λειτουργούν, ποια καταργούνται έως το τέλος του έτους, ποια μπορούν πλέον να συστήνουν δήμοι και περιφέρειες, αλλά και το νέο πλαίσιο οικονομικής διοίκησης, ελέγχου και λειτουργίας τους.

Η εγκύκλιος επιχειρεί ουσιαστικά να αποτυπώσει το νέο τοπίο που δημιουργεί ο Κώδικας, περιορίζοντας την πολυδιάσπαση διαφορετικών νομικών μορφών και εισάγοντας κοινούς κανόνες λειτουργίας. Όπως επισημαίνεται, το προηγούμενο καθεστώς δυσχέραινε τόσο τη διαχείριση του προσωπικού όσο και την παρακολούθηση της οικονομικής λειτουργίας των φορέων που είχαν συστήσει ή στους οποίους συμμετείχαν οι ΟΤΑ.

Τέλος στα νέα ΝΠΔΔ από Δήμους και Περιφέρειες

Μία από τις σημαντικότερες αλλαγές είναι ότι από τις 29 Ιουνίου 2026, ημερομηνία έναρξης ισχύος του νέου Κώδικα, οι Δήμοι και οι Περιφέρειες δεν μπορούν πλέον να συστήνουν νέα νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου τοπικής αυτοδιοίκησης.

Οι δήμοι μπορούν πλέον να συστήνουν ή να συμμετέχουν μόνο σε συγκεκριμένες μορφές νομικών προσώπων ιδιωτικού δικαίου και ειδικότερα σε:

• αστική μη κερδοσκοπική εταιρεία «Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης»,
• Δημοτική Επιχείρηση Ύδρευσης και Αποχέτευσης, με τις εξαιρέσεις που προβλέπονται για την Αττική και την Περιφερειακή Ενότητα Θεσσαλονίκης,
• αναπτυξιακό οργανισμό.

Παράλληλα μπορούν, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, να συμμετέχουν σε υφιστάμενες δημοτικές επιχειρήσεις ραδιοφωνίας ή τηλεόρασης, χωρίς όμως να μπορούν να συστήσουν νέες.

Για τις περιφέρειες, η δυνατότητα σύστασης νέου νομικού προσώπου περιορίζεται ουσιαστικά στους αναπτυξιακούς οργανισμούς.

Ποιά Νομικά Πρόσωπα συνεχίζουν να λειτουργούν

Στους δήμους εξακολουθούν να λειτουργούν, μεταξύ άλλων, τα υφιστάμενα δημοτικά ιδρύματα, οι διαδημοτικοί και διαβαθμιδικοί σύνδεσμοι, οι ΦοΔΣΑ και ο ΕΔΣΝΑ, τα νομικά πρόσωπα που είχαν εξαιρεθεί από τις προηγούμενες καταργήσεις, καθώς και τα δημοτικά και διαδημοτικά λιμενικά ταμεία.

Στα νομικά πρόσωπα ιδιωτικού δικαίου που συνεχίζουν περιλαμβάνονται οι αναπτυξιακοί οργανισμοί, οι ΔΕΥΑ, οι επιχειρήσεις τηλεθέρμανσης, οι ΦοΔΣΑ με μορφή ΑΕ, τα ΔΗΠΕΘΕ, οι δημοτικές επιχειρήσεις ραδιοφωνίας και τηλεόρασης και οι κοινωφελείς επιχειρήσεις που είχαν εξαιρεθεί από τις καταργήσεις του ν. 5056/2023.

Αντίστοιχα, στις περιφέρειες συνεχίζουν να λειτουργούν τα περιφερειακά ιδρύματα, οι διαβαθμιδικοί σύνδεσμοι, οι φορείς λειτουργίας λαϊκών αγορών Αττικής και Θεσσαλονίκης, τα Περιφερειακά Ταμεία Ανάπτυξης, οι αναπτυξιακοί οργανισμοί και συγκεκριμένες άλλες εταιρικές μορφές.

Νέα κατάργηση Νομικών Προσώπων στις 31 Δεκεμβρίου 2026

Ιδιαίτερη σημασία έχει η πρόβλεψη ότι στις 31 Δεκεμβρίου 2026 καταργούνται αυτοδικαίως ορισμένα νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου των δήμων που είχαν υπαχθεί στο άρθρο 27 του ν. 5056/2023 αλλά δεν είχαν περιληφθεί στις υπουργικές αποφάσεις εξαίρεσης.

Από την 1η Ιανουαρίου 2027 οι αρμοδιότητές τους περνούν στον οικείο δήμο, ο οποίος καθίσταται καθολικός διάδοχος ως προς τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις τους.

Η διαπιστωτική πράξη κατάργησης θα πρέπει να εκδοθεί από τον Γραμματέα της οικείας Αποκεντρωμένης Διοίκησης και να δημοσιευθεί στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως εντός ενός μήνα.

Μέχρι να θεσπιστεί νέος κανονισμός λειτουργίας από τον δήμο, εξακολουθεί να εφαρμόζεται ο υφιστάμενος κανονισμός του νομικού προσώπου, ώστε να μην υπάρξει κενό στην άσκηση των αρμοδιοτήτων του.

Καταργήθηκαν ήδη οι Σχολικές Επιτροπές

Η εγκύκλιος υπενθυμίζει επίσης ότι από την 1η Αυγούστου 2026 καταργήθηκαν αυτοδικαίως οι σχολικές επιτροπές που είχαν διατηρηθεί βάσει του ν. 5056/2023.

Από τις 2 Αυγούστου οι αρμοδιότητές τους ασκούνται πλέον από τους οικείους δήμους, ενώ οι δήμοι καλούνται να αποστείλουν στις Αποκεντρωμένες Διοικήσεις τις συστατικές πράξεις και τις τροποποιήσεις των σχολικών επιτροπών, προκειμένου να εκδοθούν οι σχετικές διαπιστωτικές πράξεις.

Καταργούνται 16 Σύνδεσμοι Ύδρευσης και Αποχέτευσης

Στις 31 Δεκεμβρίου 2026 προβλέπεται επίσης η κατάργηση συγκεκριμένων συνδέσμων ύδρευσης και αποχέτευσης σε όλη τη χώρα.

Για την ανάληψη των αρμοδιοτήτων τους προβλέπονται εναλλακτικά:

• ανάληψη από υφιστάμενη ΔΕΥΑ συμμετέχοντος δήμου,
• σύσταση νέας ΔΕΥΑ,
• ανάληψη ανά δήμο από την οικεία ΔΕΥΑ,
• ή άσκηση των αρμοδιοτήτων απευθείας από τον δήμο.

Οι δήμοι-μέλη καλούνται να αποστείλουν άμεσα στον Υπουργό Εσωτερικών τη γνώμη των δημοτικών τους συμβουλίων, ώστε να εκδοθούν εγκαίρως οι σχετικές αποφάσεις.

Μετατροπή εταιρειών σε Αναπτυξιακούς Οργανισμούς έως το τέλος του 2026

Ιδιαίτερα εκτεταμένες είναι οι μεταβολές και στα νομικά πρόσωπα ιδιωτικού δικαίου.

Μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 2026, σειρά υφιστάμενων εταιρειών των ΟΤΑ θα πρέπει είτε:

• να μετατραπούν σε αναπτυξιακούς οργανισμούς,
• να συγχωνευθούν με ήδη υφιστάμενους αναπτυξιακούς οργανισμούς,
• είτε να λυθούν και να τεθούν σε εκκαθάριση.

Εάν μέχρι την 1η Ιανουαρίου 2027 δεν έχει ολοκληρωθεί μία από τις παραπάνω διαδικασίες, τα συγκεκριμένα νομικά πρόσωπα λύονται αυτοδικαίως.

Ο νέος Κώδικας θέτει παράλληλα αριθμητικά όρια στους αναπτυξιακούς οργανισμούς. Δήμος έως 100.000 κατοίκους μπορεί να διαθέτει έναν μονομετοχικό αναπτυξιακό οργανισμό, ενώ δήμος άνω των 100.000 κατοίκων έως δύο. Ο Δήμος Αθηναίων μπορεί να διαθέτει έως τρεις. Επιπλέον, κάθε δήμος μπορεί να συμμετέχει σε έναν ακόμη αναπτυξιακό οργανισμό.

Ενιαίο πλαίσιο οικονομικής διοίκησης

Μεγάλο μέρος της εγκυκλίου αφορά τη νέα οικονομική λειτουργία των νομικών προσώπων.

Για τα ΝΠΔΔ εφαρμόζονται αναλογικά οι κανόνες που ισχύουν για δήμους και περιφέρειες ως προς τον προϋπολογισμό, τις χρηματοοικονομικές καταστάσεις, την οικονομική υπηρεσία, τα δάνεια και το λογιστικό πλαίσιο.

Παράλληλα, εφόσον υπάρχει αντικειμενική αδυναμία κάλυψης αναγκών οικονομικής διοίκησης —ιδίως λόγω έλλειψης κατάλληλου προσωπικού— επιτρέπεται η ανάθεση συγκεκριμένων εργασιών σε εξωτερικούς συνεργάτες ή λογιστικά γραφεία.

Η αδυναμία αυτή, πάντως, πρέπει να τεκμηριώνεται με ειδικά αιτιολογημένη απόφαση του διοικητικού συμβουλίου.

Εάν το νομικό πρόσωπο δεν διαθέτει δική του οικονομική υπηρεσία, μπορεί να ζητήσει την υποστήριξη της οικονομικής υπηρεσίας του δήμου ή της περιφέρειας. Σε αυτή την περίπτωση η οικονομική και ταμειακή λειτουργία μπορεί να ασκείται από τον οικείο ΟΤΑ.

Υποχρεωτικός ετήσιος έλεγχος από ορκωτούς

Ιδιαίτερα σημαντική είναι η καθιέρωση υποχρεωτικού τακτικού διαχειριστικού ελέγχου για όλα τα νομικά πρόσωπα της Τοπικής Αυτοδιοίκησης.

Ο έλεγχος διενεργείται κάθε χρόνο από ορκωτούς ελεγκτές λογιστές ή ελεγκτικές εταιρείες, οι οποίοι επιλέγονται από το διοικητικό συμβούλιο στην αρχή του οικονομικού έτους.

Παράλληλα μπορεί να πραγματοποιείται και έκτακτος διαχειριστικός έλεγχος είτε από τη Γενική Διεύθυνση Δημοσιονομικών Ελέγχων είτε από ορκωτούς ελεγκτές, μετά από απόφαση του δημοτικού ή περιφερειακού συμβουλίου.

Όλες οι εκθέσεις ελέγχου διαβιβάζονται στον Γενικό Επόπτη, ενισχύοντας σημαντικά τον μηχανισμό εποπτείας της οικονομικής λειτουργίας των φορέων.

Αυστηρότεροι κανόνες στις χρηματοδοτήσεις

Η εγκύκλιος διευκρινίζει επίσης ότι οι επιχορηγήσεις προς κοινωφελείς επιχειρήσεις και επιχειρήσεις ειδικού σκοπού δεν αποτελούν αυτοδίκαιη υποχρέωση των δήμων.

Για να χορηγηθεί χρηματοδότηση απαιτείται τεκμηριωμένο αίτημα, στο οποίο πρέπει να περιγράφεται η οικονομική κατάσταση του φορέα, η αναγκαιότητα της επιχορήγησης, οι αιτίες που τη δημιούργησαν και οι δαπάνες που πρόκειται να καλυφθούν.

Η απόφαση του δημοτικού ή περιφερειακού συμβουλίου απαιτεί απόλυτη πλειοψηφία του συνόλου των μελών.

Αντίστοιχα, στους αναπτυξιακούς οργανισμούς μπορεί να παρέχεται χρηματοδότηση για λειτουργικές δαπάνες και ισοσκέλιση του προϋπολογισμού, μόνο εφόσον δεν προβλέπονται άλλες πηγές εσόδων και με συγκεκριμένη διαδικασία τεκμηρίωσης.

Όχι αύξηση κεφαλαίου για κάλυψη ελλειμμάτων

Ιδιαίτερα σαφής είναι ο νέος Κώδικας και ως προς τις αυξήσεις κεφαλαίου.

Αύξηση κεφαλαίου επιτρέπεται μόνο για:

• επενδυτικά προγράμματα,
• επέκταση των σκοπών του νομικού προσώπου,
• προσαρμογή σε υποχρεωτική νομοθετική μεταβολή.

Δεν μπορεί να χρησιμοποιείται για την κάλυψη λειτουργικών εξόδων, ελλειμμάτων ή συνήθων ταμειακών αναγκών.

Νέα διοικητικά συμβούλια μετά την αλλαγή των προεδρείων

Η εγκύκλιος παρέχει αναλυτικές οδηγίες και για τη συγκρότηση των διοικητικών συμβουλίων.

Μετά την εγκατάσταση των νέων προεδρείων των δημοτικών συμβουλίων πρέπει να συγκροτηθούν άμεσα νέα διοικητικά συμβούλια σε συγκεκριμένα δημοτικά νομικά πρόσωπα που έχουν διατηρηθεί.

Αντίθετα, στα νομικά πρόσωπα που οδεύουν προς κατάργηση στις 31 Δεκεμβρίου 2026 δεν απαιτείται νέα συγκρότηση των διοικητικών τους συμβουλίων.

Για τις ΔΕΥΑ δίνεται η δυνατότητα να διατηρήσουν μέχρι το τέλος της τρέχουσας αυτοδιοικητικής περιόδου τον αριθμό και τις ιδιότητες των μελών των διοικητικών τους συμβουλίων όπως ίσχυαν στις 29 Ιουνίου 2026 ή, εναλλακτικά, να προσαρμοστούν άμεσα στις νέες διατάξεις.

Άδειες, έξοδα παράστασης και αποζημιώσεις

Το Υπουργείο Εσωτερικών αποσαφηνίζει τέλος το νέο καθεστώς για τα μέλη των διοικήσεων των νομικών προσώπων.

Πρόεδροι και αντιπρόεδροι συγκεκριμένων νομικών προσώπων δικαιούνται ειδική άδεια έως 60 ημέρες κατ’ έτος, επιπλέον της κανονικής τους άδειας.

Επιπλέον, τα μέλη συλλογικών οργάνων που είναι εργαζόμενοι στον δημόσιο ή ιδιωτικό τομέα δικαιούνται να απουσιάζουν από την εργασία τους την ημέρα συνεδρίασης του οργάνου στο οποίο συμμετέχουν.

Για τα μέλη διοικητικών συμβουλίων προβλέπεται ακόμη αποζημίωση για έως τρεις συνεδριάσεις τον μήνα. Το ύψος της αποζημίωσης καθορίζεται από το διοικητικό συμβούλιο, με ανώτατο όριο το 1% των εξόδων παράστασης του προέδρου του νομικού προσώπου.

Οι σχετικές διατάξεις εφαρμόζονται από τις 7 Ιουλίου 2026.

Ένα νέο, περισσότερο συγκεντρωτικό μοντέλο λειτουργίας

Η εγκύκλιος του Υπουργείου Εσωτερικών επιβεβαιώνει ότι ο νέος Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης δεν περιορίζεται σε μία απλή κωδικοποίηση της νομοθεσίας. Μεταβάλλει ουσιαστικά τον χάρτη των νομικών προσώπων των ΟΤΑ, περιορίζοντας τις διαθέσιμες νομικές μορφές, οδηγώντας σε νέες καταργήσεις και μετατροπές και ενισχύοντας τον οικονομικό και διαχειριστικό έλεγχο.

Το επόμενο διάστημα είναι κρίσιμο για τους δήμους και τις περιφέρειες, καθώς μέχρι το τέλος του 2026 θα πρέπει να έχουν ολοκληρωθεί σειρά διοικητικών, εταιρικών και οργανωτικών ενεργειών. Η 31η Δεκεμβρίου 2026 αναδεικνύεται έτσι σε κομβική ημερομηνία για τη μετάβαση στο νέο σύστημα, ενώ από την 1η Ιανουαρίου 2027 το τοπίο των νομικών προσώπων της Αυτοδιοίκησης θα είναι αισθητά διαφορετικό.

πηγή: myota