Διαβούλευση στους Δήμους: Από τυπική υποχρέωση σε εργαλείο δημοκρατίας και καλύτερων αποφάσεων

Σήμερα όλο και περισσότερες αποφάσεις και μακρόχρονες διαδικασίες έργων ακυρώνονται στα δικαστήρια ή φέρνουν απρόσμενες δυσλειτουργίες με τεράστιο κόστος. Πολλές από αυτές θα είχαν αποφευχθεί αν οι δήμοι ακολουθούσαν διαδικασίες ειλικρινούς και ουσιαστικής διαβούλευσης με τους φορείς και τους πολίτες.

Η μελέτη για την είσοδο του εργοταξίου του Μετρό γύρισε πίσω, στην περίπτωση του Ερασίνου η Ευρωπαϊκή Τράπεζα διαπίστωσε περιβαλλοντικές ελλείψεις και το ΥΠΕΝ ακύρωσε την σύμβαση, 213 περιβαλλοντικές οργανώσεις, συλλογικότητες και ενεργοί πολίτες που προσέφυγαν στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο, δικαιώθηκαν για το AntiNero, stop μπήκε και από το ΣτΕ στη μεγάλη τουριστική επένδυση Project Blue στη Μύκονο, το ίδιο και στο Σαρακήνικο της Μήλου και σε πολλά άλλα εργα όπως ανάπλασης πλατειών, κυκλοφοριακών ρυθμίσεων κ.α.

Σε μια εποχή όπου οι αποφάσεις της Τοπικής Αυτοδιοίκησης επηρεάζουν άμεσα την ποιότητα ζωής των πολιτών, η διαβούλευση αναδεικνύεται σε ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία συμμετοχικής δημοκρατίας, αλλά και ορθής διακυβέρνησης και αποτελεσματικότητας. Είτε πρόκειται για κυκλοφοριακές ρυθμίσεις, είτε για αναπλάσεις, κανονισμούς λειτουργίας, περιβαλλοντικές παρεμβάσεις ή στρατηγικά σχέδια ανάπτυξης, η έγκαιρη και ουσιαστική συμμετοχή πολιτών και φορέων μπορεί να βελτιώσει σημαντικά το τελικό αποτέλεσμα.

Παρότι η Δημοτική Επιτροπή Διαβούλευσης, όπως θεσπίστηκε με τον «Καλλικράτη», έχει πλέον καταργηθεί, η ανάγκη για διαβούλευση όχι μόνο παραμένει αλλά καθίσταται ακόμη πιο κρίσιμη σε μια περίοδο όπου οι τοπικές κοινωνίες διεκδικούν μεγαλύτερο λόγο στις αποφάσεις που τις αφορούν. Η διαβούλευση πλεόν καθίσταται υποχρεωτική από συγκεκριμένους νόμους που αφορούν κανονιστικλες παοφάσεις, χωροταξικά πολεοδομικά κλπ. 

Τί είναι πραγματικά η διαβούλευση

Σύμφωνα με τον Οδηγό Διαβούλευσης της ΕΕΤΑΑ, η διαβούλευση δεν αποτελεί απλώς μια διαδικασία ενημέρωσης ή ανταλλαγής απόψεων. Είναι μια διαδικασία συνδιαμόρφωσης πολιτικών και αποφάσεων, μέσω της οποίας οι πολίτες, οι φορείς και η δημοτική αρχή συνεργάζονται για τη διαμόρφωση λύσεων σε κοινά προβλήματα.

Η ΕΕΤΑΑ τονίζει ότι η διαβούλευση είναι ταυτόχρονα μέσο και σκοπός. Δεν αποσκοπεί απλώς στην καταγραφή διαφωνιών ή στη νομιμοποίηση ειλημμένων αποφάσεων, αλλά στη δημιουργία νέων ιδεών, στη σύνθεση διαφορετικών απόψεων και στην οικοδόμηση κοινωνικής συναίνεσης.

Γιατί είναι τόσο σημαντική

Οι αποφάσεις που λαμβάνονται χωρίς συμμετοχή των πολιτών συχνά αντιμετωπίζουν αντιδράσεις, προσφυγές, καθυστερήσεις και αμφισβήτηση της νομιμοποίησής τους.

Αντίθετα, όταν προηγείται ουσιαστική διαβούλευση:

• οι πολίτες ενημερώνονται εγκαίρως,
• οι φορείς καταθέτουν τεκμηριωμένες προτάσεις,
• εντοπίζονται έγκαιρα προβλήματα και αστοχίες,
• μειώνονται οι κοινωνικές αντιδράσεις,
• αυξάνεται η αποδοχή των τελικών αποφάσεων,
• ενισχύεται η εμπιστοσύνη προς τη δημοτική διοίκηση.

Η ίδια η ΕΕΤΑΑ επισημαίνει ότι όσο ευρύτερη είναι η συμμετοχή των πολιτών, τόσο μεγαλύτερες είναι οι πιθανότητες οι αποφάσεις να είναι ορθές και αποτελεσματικές.

Οι πέντε φάσεις μιας σωστής διαβούλευσης

Ο οδηγός της ΕΕΤΑΑ περιγράφει μια ολοκληρωμένη διαδικασία πέντε σταδίων.

1. Προετοιμασία

Σε αυτό το στάδιο καθορίζονται:

• οι στόχοι,
• οι εμπλεκόμενοι φορείς,
• το χρονοδιάγραμμα,
• οι μέθοδοι διαβούλευσης.

Παράλληλα γίνεται η πρώτη ενημέρωση της κοινωνίας και η πρόσκληση συμμετοχής.

2. Σύνταξη αρχικού σχεδίου

Η δημοτική αρχή και οι υπηρεσίες επεξεργάζονται το αρχικό σχέδιο πολιτικής, κανονισμού ή μελέτης.

3. Ανατροφοδότηση

Ακολουθούν εργαστήρια, συζητήσεις και συνεντεύξεις με πολίτες, συλλόγους και επαγγελματικούς φορείς προκειμένου να εμπλουτιστεί το αρχικό σχέδιο.

4. Δημόσια διαβούλευση

Το σχέδιο τίθεται σε ανοιχτή δημόσια διαβούλευση με διάφορες μεθόδους:

• δημόσιες συναντήσεις,
• θεματικά εργαστήρια,
• ηλεκτρονικές πλατφόρμες,
• ερωτηματολόγια,
• διαδικτυακές συζητήσεις.

5. Οριστικοποίηση

Οι παρατηρήσεις αξιολογούνται και ενσωματώνονται στο τελικό σχέδιο, το οποίο εισάγεται στα αρμόδια όργανα προς έγκριση.

Οι προϋποθέσεις επιτυχίας

Η ΕΕΤΑΑ επισημαίνει ότι πριν ξεκινήσει οποιαδήποτε διαβούλευση πρέπει να εξεταστούν κρίσιμοι παράγοντες:

• η επάρκεια της ομάδας που θα τη διαχειριστεί,
• η διαθεσιμότητα οικονομικών πόρων,
• η επιλογή κατάλληλων τεχνικών συμμετοχής,
• η δημοσιότητα της διαδικασίας,
• η ύπαρξη σαφούς σχεδίου υλοποίησης,
• ο καθορισμός δεικτών αξιολόγησης των αποτελεσμάτων.

Οι μεγαλύτεροι κίνδυνοι που επισημαίνει η ΕΕΤΑΑ

Ο οδηγός δεν περιορίζεται στην περιγραφή της διαδικασίας αλλά καταγράφει και τις παγίδες που οδηγούν στην αποτυχία.

Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται:

Η τυπική διαβούλευση

Όταν η διαδικασία γίνεται μόνο για να «τηρηθεί ο τύπος» και όχι για να ληφθούν πραγματικά υπόψη οι απόψεις των πολιτών.

Η χαμηλή συμμετοχή

Η ελλιπής ενημέρωση και η αδιαφορία των πολιτών μπορούν να ακυρώσουν την ουσία της διαδικασίας.

Η «ξύλινη» διοικητική γλώσσα

Όταν τα σχέδια και οι μελέτες παρουσιάζονται με δυσνόητο τεχνικό τρόπο, αποθαρρύνοντας τη συμμετοχή των πολιτών.

Η απουσία ανατροφοδότησης

Πολλές φορές οι πολίτες καταθέτουν προτάσεις χωρίς να ενημερώνονται ποτέ αν λήφθηκαν υπόψη ή γιατί απορρίφθηκαν.

Η σύγχυση μεταξύ ενημέρωσης και διαβούλευσης

Η ΕΕΤΑΑ επισημαίνει ότι η παρουσίαση μιας ειλημμένης απόφασης δεν συνιστά διαβούλευση. Η πραγματική διαβούλευση προϋποθέτει δυνατότητα επηρεασμού του τελικού αποτελέσματος.

Τί ισχύει σήμερα για τους Δήμους

Η κατάργηση της Δημοτικής Επιτροπής Διαβούλευσης δεν σημαίνει ότι οι δήμοι δεν πρέπει να διαβουλεύονται με τους πολίτες.

Αντιθέτως, σε πολλές περιπτώσεις η ειδική νομοθεσία εξακολουθεί να προβλέπει διαδικασίες συμμετοχής και δημόσιας διαβούλευσης, όπως:

• στα Τοπικά Πολεοδομικά Σχέδια,
• στις Στρατηγικές Μελέτες Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων,
• στα Σχέδια Βιώσιμης Αστικής Κινητικότητας,
• σε μεγάλα έργα υποδομών και αναπλάσεις.

Παράλληλα, ακόμη και όπου δεν υπάρχει ρητή νομική υποχρέωση, η διαβούλευση αποτελεί πλέον αναγκαίο εργαλείο χρηστής διοίκησης και καλής διακυβέρνησης.

Η περίπτωση των κυκλοφοριακών μελετών

Ιδιαίτερα σημαντική είναι η διαβούλευση στις κυκλοφοριακές μελέτες, καθώς οι αποφάσεις αυτές επηρεάζουν άμεσα την καθημερινότητα κατοίκων και επαγγελματιών.

Μονοδρομήσεις, πεζοδρομήσεις, αλλαγές στάθμευσης, παρεμβάσεις ήπιας κινητικότητας και αναπλάσεις οδών είναι παρεμβάσεις που συχνά δημιουργούν αντιδράσεις όταν δεν έχει προηγηθεί ουσιαστική ενημέρωση και συμμετοχή των πολιτών.

Η δημοσιοποίηση της μελέτης, η παρουσίαση των κυκλοφοριακών δεδομένων και η δυνατότητα υποβολής παρατηρήσεων συμβάλλουν στη βελτίωση της τελικής λύσης και στη μείωση των συγκρούσεων.

Η διαβούλευση ως επένδυση στη δημοκρατία

Η εμπειρία δείχνει ότι οι δήμοι που επενδύουν σε ουσιαστικές διαδικασίες διαβούλευσης δεν χάνουν χρόνο. Αντιθέτως, κερδίζουν κοινωνική νομιμοποίηση, βελτιώνουν την ποιότητα των αποφάσεών τους και αποφεύγουν συγκρούσεις που συχνά οδηγούν σε καθυστερήσεις και δικαστικές εμπλοκές.

Η διαβούλευση δεν είναι εμπόδιο στη λήψη αποφάσεων. Είναι ο ασφαλέστερος δρόμος για να ληφθούν καλύτερες αποφάσεις, με μεγαλύτερη αποδοχή και ουσιαστικό όφελος για την τοπική κοινωνία.

πηγή: myota