TV

  • LOUIS TELIKO
  • Rigakos
  • komvos
  • LYKOVOYNO TELIKO
  • Kapourelakos
  • diavalkaniko
  • Mpokos Panag
  • Kteo Lakonias Arkadias
  • Makis Antallaktika
  • 01basourakos Teliko
  • KLIMA TELIKO
  • STOXOS ZOHS

Π. ΔΟΥΚΑΣ: ΟΙ ΛΕΠΤΕΣ ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΜΕΤΑΞΥ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ ΚΑΙ ΡΕΠΟΥΜΠΛΙΚΑΝΙΣΜΟΥ
  • μέγεθος γραμματοσειράς +

Σάββατο, 02 Νοεμβρίου 2019 10:44

Ο Πέτρος Δούκας σε διάλεξη στο Πανεπιστήμιο Αθηνών μίλησε με θέμα  ΄΄ΟΙ ΛΕΠΤΕΣ ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΜΕΤΑΞΥ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ ΚΑΙ ΡΕΠΟΥΜΠΛΙΚΑΝΙΣΜΟΥ΄΄

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Λόγω των Αμερικανικών Εκλογών της 8ης Νοεμβρίου 2016, αλλά και της επίσκεψης Μακρόν στην Αθήνα και τις αναφορές του στην αρχαία δημοκρατία, σκέφθηκα να γράψω λίγο γιά τον «Λυκούργο, το πολίτευμα της Σπάρτης, την έννοια του "Ρεπουμπλικανισμού" και την Πολιτεία του Αριστοτέλη»! 

Στα διαβατήριά μας αναγράφει Ελληνική Δημοκρατία = Hellenic Republic, αλλά όχι Hellenic Democracy. Τα διαβατήρια των βρετανών αναγράφουν United Kingdom, ενώ της Βόρειας Κορέας, Democratic People's Republic of Korea, κλπ. 

Στη νεοελληνική γλώσσα, Republic και Democracy εκφράζονται με την ίδια λέξη, Δημοκρατία, αν και δεν έχουν το ίδιο νόημα.

Republic (και republican) εννοείται κάθε πολίτευμα που δεν είναι επίσημα μοναρχικό (βασίλειο, kingdom), είτε είναι δημοκρατικό, είτε ακόμα και κάποιας μορφής δικτατορία ή χούντα! Αλλά οι έννοιες republican και republicanism δεν οριοθετούνται απλά από την αντίθεσή τους προς τη μοναρχία! Έχουν και κάποιες διαφορές σε σχέση με την πιο άμεση δημοκρατία (direct democracy).

ΙΙ. 3 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΠΟΥ ΚΑΘΟΡΙΖΟΥΝ ΤΗ ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΤΩΝ ΕΞΕΛΙΞΕΩΝ ΚΑΙ ΤΙΣ ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΑ ΠΟΛΙΤΕΥΜΑΤΟΣ

1. Ο Αριστοτέλης και πλείστοι αρχαίοι Έλληνες λόγιοι θεωρούσαν ότι είναι ἣδιον (=πιό ευχάριστο, προτιμότερο) γάρ τοῖς πολλοῖς τό ζῆν ἀτάκτως ἢ τό σωφρόνως»  (Πολιτικά, 1319b).

2. Προσθέτει επίσης ο Αριστοτέλης ότι οι άνθρωποι «ἀεὶ δέονται τοῦ πλείονος» (Πολιτικά, 1267b 3) «ὡς τοῦτο τέλος ὄν»(1258a 12), ότι δηλαδή επιθυμούν όλο και περισσότερα, χωρίς όριο, λες και αυτός είναι ο σκοπός της ζωής!

3. Επίσης πρώτοι οι αρχαίοι είχαν αντιληφθεί ότι κινητήρια δύναμη για τις πολιτικές εξελίξεις είναι η «πάλη των τάξεων», ότι δηλαδή, η συνεχής αντιπαλότητα μεταξύ των αριθμητικά σχετικά λίγων πλουσίων και των πολύ περισσότερων φτωχών μέσα σε κάθε κοινωνία και σε κάθε πόλη: «οἱ εὔποροι καὶ οἱ ἄποροι. ἔτι δὲ διὰ τὸ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τοὺς μὲν ὀλίγους εἶναι τοὺς δὲ πολλοὺς ταῦτα ἐναντία μέρη φαίνεται τῶν τῆς πόλεως μορίων» (Πολιτικά, 1291b 8-10).

   Αυτή τη "πάλη των τάξεων" ανέλυσε και ο Μάρξ 22 αιώνες μετά τον Αριστοτέλη, γράφοντας ότι: «the history of all hitherto existing society is the history of class struggles. Freeman and slave, patrician and plebeian, lord and serf, guild-master and journeyman, in a word, oppressor and oppressed, stood in constant opposition to one another, carried on an uninterrupted, now hidden, now open fight, a fight that each time ended, either in a revolutionary reconstitution of society at large, or in the common ruin of the contending classes.» [Marx. Μανιφέστο. κεφ.1]

ΙΙΙ. ΜΟΡΦΕΣ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΕΥΜΑΤΩΝ

Τα πολιτεύματα λοιπόν δημιουργούνται και εξελίσσονται μέσα από τις διάφορες αντιπαραθέσεις. Όπως τα είχε περιγράψει ο Ηράκλειτος, λέγοντας ότι «πόλεμος πάντων πατήρ ἒστι» (Β 53) και «γινόμενα πάντα κατ' ἔριν καὶ χρεών» (B 80).

Ας δούμε τις βασικές τους μορφές κυρίως όπως τις κατέγραψε ο Αριστοτέλης:

I. Τα μοναρχικού τύπου:

1. Η Πλατωνική Τυραννία καλής προαίρεσης, όπου το καλύτερο πολίτευμα κατά τον Πλάτωνα θα ήταν μιά διακυβέρνηση από ένα ενάρετο και ικανό τύραννο, όπως ο πατέρας σε μιά οικογένεια που παίρνει μόνος του τις σποφάσεις για το καλό όλης της οικογένειας. Αυτός, ιδανικά, θάπρεπε να ήταν νέος, σώφρων, εὐμαθής, μνήμων, ἀνδρεῖος, μεγαλοπρεπής (Νόμοι 710-711b).

2. Η Ηρωική Βασιλεία των αρχαϊκών ετών, όπου οι βασιλιάδες ήταν αποδεκτοί από το λαό και κυβερνούσαν με μετριοπάθεια και σύμφωνα με τους πατροπαράδοτους νόμους και τα ήθη.

3. Οι "Αισυμνήται" = πολίτες υψηλού κύρους στους οποίους ο λαός ανέθετε υπερεξουσίες διά βίου, αλλά όχι κληρονομικές (Αριστοτ. 1285a30, b25, 1295a14, και Διον. Αλικαρν. Ρωμαϊκή Αρχαιολογία, τόμος πρώτος, V,73,3,3).

4. Οι Συνταγματικές Μοναρχίες Σπαρτιατικού (ή σήμερα Βρετανικού) τύπου, με βασιλιάδες που είχαν πολύ περιορισμένη πολιτική εξουσία.

5. Οι Δεσποτικές Βασιλείες Ασιατικού τύπου, όπου οι ηγεμόνες συγκέντρωναν απάνω τους ολες τις εξουσίες χωρίς να δίνουν λογαριασμό.

6. Οι Τυραννίες. Αδίστακτοι και πανίσχυροι με τα σώματα ασφαλείας τους, οι οποίοι αν και προόριζαν τους γιούς τους ως διαδόχους, δεν ανακήρυτταν τους εαυτούς τους ως «βασιλιάδες» γιατί δεν είχαν την έξωθεν καλή μαρτυρία και νομιμοποίηση. Ωστόσο οι πολίτες τους φοβόντουσαν, αλλά δεν τους παραδεχόντουσαν.

II. Τα αριστοκρατικά-ολιγαρχικά πολιτεύματα

Σε αυτά τα καθεστώτα, την εξουσία κατείχαν (α) οι παλαιές και «ευγενείς» οικογένειες, όπου «εὐγένειά ἐστίν ἀρχαῖος πλοῦτος καί ἀρετή» (Πολιτικά, 1294a 21-23] (ίσως από κάποιο κατάλογο τύπου libro d'oro πού διατηρούσαν εντεταλμένοι “καταλογείς”), και (β) οι πλούσιοι που είχαν βεβαιωμένη σημαντική περιουσία.

Δηλαδή, στην εξουσία μετείχαν όσοι είχαν πάνω από ένα επίπεδο εισοδημάτων και άρα μπορούσαν

(α) να φέρουν βαρύ (=ακριβό) οπλισμό για την άμυνα της Χώρας,

(β) να συντηρούν τον εαυτό τους κατά τη διάρκεια πολέμων και εκστρατειών. 

(γ) να συνεισφέρουν με εισφορές και χορηγίες στη λειτουργία και την άμυνα της πόλης.

Μέρος αυτής της λογικής ήταν ότι ο πολύ φτωχός ούτε συνεισφέρει ουσιαστικά στα δημόσια οικονομικά, ούτε διακινδυνεύει να χάσει και τίποτα από τους εχθρούς της πόλης, αλλά ούτε είχε τη δυνατότητα να καλλιεργήσει τις γνώσεις του και να ασκηθεί στην αρετή. 

Μάλιστα ο Αριστοτέλης υποστήριζε (και το επιβεβαιώνει και ο Ισοκράτης), ότι οι φτωχότεροι δεν είχαν διάθεση να πολεμήσουν για τη πατρίδα τους, άν δεν τους παρείχαν σίτηση: «ὀκνεῖν, ἂν μὴ λαμβάνωσι τροφήν», αλλά αν κάποιος αναλάμβανε «πορίζῃ τροφήν», τότε «βούλονται πολεμεῖν» (Πολιτικά, 1297b 11-13).

Στην Αθήνα η νομοθεσία του Δράκοντα (628 π.Χ) ήταν σαφέστατα ολιγαρχική (αφού μπορούσαν να εκλέγουν (να ψηφίζουν) μόνον «οί όπλα φέροντες», ενώ δικαίωμα να εκλέγονται είχαν μόνον οι ακόμα πιό πλούσιοι πεντακοσιομέδιμνοι και οι τριακοσιομέδιμνοι (ή ιππείς).

Ο Σόλων (598 π.Χ.), έκανε μεγάλο άνοιγμα προς τη δημοκρατία• έδοσε για πρώτη φορά στους φτωχούς θήτες το δικαίωμα να ψηφίζουν στην εκκλησία του δήμου, αλλά και να δικάζουν ως ένορκοι. Η δύναμη του να δικάζεις ανέβασε κατά πολύ το status του απλού Αθηναίου, έστω και αν ο Σόλων δεν τους έδοσε το δικαίωμα να εκλέγονται στα ανώτερα αξιώματα. Αυτό το δικαίωμα το απέκτησαν με τις μεταρρυθμίσεις  του Κλεισθένη κατά το 508/507 π.Χ.

Έτσι αν και το πολίτευμα του Σόλωνα είχε πολλά δημοκρατικά χαρακτηριστικά, παρέμενε στη βάση του μιά μείξις ολιγαρχίας και δημοκρατίας!

   Σε αυτά τα πολιτεύματα θα μπορούσαμε να προσθέσουμε και τις περιόδους έκτακτης ανάγκης, όπου τη διοίκηση ασκούσαν «Πρόβουλοι» (Πολιτικά, 1298b 29-35, 1299b 30-38), δηλαδή ένα είδος διαρκούς επιτροπής 'εθνικής σωτηρίας', αρμόδιας να εισηγείται στον “δήμο” αποφάσεις και διατάγματα, ένα σώμα 

    Στην Αθήνα, μετά τη Σικελική καταστροφή του 413 π.Χ., ορίστηκαν 10 πρόβουλοι ώστε να «ἡγῶνται βέλτιστα εἶναι τῇ πόλει, συγγράψουσι περὶ τῆς σωτηρίας» (Αριστοτέλης Αθηναίων Πολιτεία, 29.2.1-4)

III. ΤΑ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΑ πολιτεύματα

Τα δημοκρατικά πολιτεύματα εμφανίζονται με διάφορες παραλλαγές, όπως του Σόλωνα, του Κλεισθένη, του Εφιάλτη, του Περικλή, της περιόδου μετά την τυραννία των “τριάκοντα”, κ.α.

Βασικοί στόχοι και χαρακτηριστικά της δημοκρατίας

Πρωταρχικοί στόχοι της δημοκρατίας ήταν: 

1. Η εξουσία στα χέρια της πλειοψηφίας των φτωχότερων, 

2. Η ελευθερία να κανονίζει κανείς να ζει όπως προτιμάει, χωρίς να έχει αφεντικό-ιδιοκτήτη και να ζει όπως προτιμάει. 

3. Η ισότητα, έστω και μεταξύ ανίσων σε αξία, καταγωγή, καλλιέργεια.   

Το μεν αγαθό της ελευθερίας μπορεί να παρεκτραπεί σε ασυδοσία και αναρχία, όπου ο καθένας θεωρεί ότι μπορεί να κάνει ό,τι επιθυμεί, αδιαφορώντας για τα εύλογα δικαιώματα των άλλων. Έτσι ώστε, «ὕβριν μὲν εὐπαιδευσίαν καλοῦντες, ἀναρχίαν δὲ ἐλευθερίαν, ἀσωτίαν δὲ μεγαλοπρέπειαν, ἀναίδειαν δὲ ἀνδρείαν», και όπου το πλήθος κυριαρχείται από «τὴν τῶν μὴ ἀναγκαίων καὶ ἀνωφελῶν ἡδονῶν ἐλευθέρωσίν τε καὶ